Najstarsze dzieje parafii i kościoła sięgają czasów średniowiecza. Już w XIV wieku istniało tutaj miejsce kultu. Pierwsza kapliczka została wzniesiona w 1362 roku. Dokument biskupa Wacława (1382 – 1417) z 7.I.1400 roku wspomina istniejącą tutaj kapliczkę i szpital przeznaczony dla trędowatych kobiet[1]. Ołbin był wówczas podmiejską osadą, gdzie zamieszkiwali przede wszystkim Polacy. Jeszcze XVI–wieczny kronikarz Bartłomiej Stenus pisał o „potężnej rzeszy Polaków” na Ołbinie. Pierwsza kaplica  była zbudowana z kamienia, jednak o jej kształcie nie można nic powiedzieć. Obok niej znajdował się cmentarz. Był czynny do roku 1869[2] i przetrwał aż do czasów po ostatniej wojnie. W latach 1400 i 1401 kaplica została przebudowana na kamienny kościółek. Jego fundatorem był wrocławski mieszczanin, Paul Steube, członek rady miejskiej, który w imieniu swojej żony Katarzyny i zmarłego rodzeństwa: Alberta, Mikołaja, Macieja i Katarzyny wybudował szpital i kamienny kościółek[3]. Dokument biskupa Wacława z 7 stycznia 1400 roku stanowiący potwierdzenie fundacji określa położenie szpitala i kościoła jako znajdujące się na Ołbinie, za murami miasta przy drodze publicznej do miasta Trzebnica w pobliżu mostu. Kościół jak i ofiary wnoszone przez nawiedzających miały służyć w pierwszym rzędzie szpitalowi i potrzebom chorych kobiet. Jednocześnie dokument zawiera pozwolenie na poświęcenie kościoła i zatwierdza tytuł 11.000 Dziewic (również św. Apostoła Bartłomieja, papieża Grzegorza i Dziewicy Małgorzaty), oraz ustanawia przynależnego do tego kościoła księdza[4]. Kolejny dokument biskupa Wacława z 10.II.1401 roku poświadcza czynsz w wysokości 15 marek przeznaczony przez fundatora kościoła na ołtarz i altarystów. Ofiarodawca zastrzegł sobie i swoim spadkobiercom prawo patronatu w ten sposób, że przez niego miał być proponowany (do zatwierdzenia przez biskupa), duchowny do obsługi służby Bożej w kościółku. Ksiądz ten miał obowiązek zamieszkiwania przy kościele i nie na dłużej niż 3 miesiące mógł się oddalić w celu studiowania lub pielgrzymowania, ale wtedy musiał zamówić i wynagrodzić zastępcę. Do jego obowiązków należało odprawienie trzech Mszy Świętych tygodniowo, z których ofiary miały być przeznaczone na utrzymanie szpitala[5]. Z okazji tej fundacji i dla zachęcenia innych do darowizn na ten dobroczynny cel papież Bonifacy IX (1389 – 1404) udzielił w liście odpustowym z 9 lipca 1400 roku licznych odpustów związanych z tą kaplicą. Podobnie biskup Wacław obdarował kaplicę odpustami dla wszystkich, którzy ją nawiedzą i złożą datki na jej utrzymanie.

Od 1404 roku, po śmierci Paula Steube szpital wraz z kościołem należał do rady miejskiej, na którą fundator przeniósł swoje prawo patronatu. W 1409 roku świątynia miała dzwon. Na korpusie tego dzwonu znajdował się napis – podpis ludwisarza „Pfenige nazywam się, Grenlich wytopił mnie”[6]. W 1512 roku Bartłomiej Stenus, XVI–wieczny zakonnik, kronikarz Wrocławia, stwierdza, że kościół posiadał trzy ołtarze i że rezydował przy nim proboszcz[7]. Zapewne od początku oprócz obsługi szpitala kościół służył zamieszkałej na Ołbinie ludności.

Wezwanie świątyni konsekwentnie powtarza się od czasów średniowiecza: Św. Urszuli i Jej 11 Tysięcy Dziewic. Patronka, anglobrytyjska królewna, Urszula odbywała podróż przez morze i Ren do narzeczonego w Niemczech[8]. Napadnięty przez Hunów orszak został wymordowany, a królewnę i jej towarzyszki uznano za męczennice. Napis nagrobny, mylnie odczytany skrót XIMV jako XI–tysięcy, gdzie litera M miała oznaczać „martyres – Męczennice dał początek wezwaniu Św. Urszuli i Jej 11 Tysięcy Dziewic. Wezwanie to, mało spotykane, łączy się z postacią świętej szczególnie czczonej w Kolonii w Niemczech, gdzie znajduje się w miejscowej Bazylice sarkofag z jej relikwiami. Relikwie Św. 11 Tysięcy Dziewic spotykamy we Wrocławiu już w XIII wieku w kościele NMP na Piasku, a także wezwanie to łączy się z kaplicą biskupią w kościele klasztornym św. Wincentego (kaplica św. Tomasza i 11.000 Dziewic) poświęconą w 1369 roku[9]. Wezwanie naszego kościoła i szpitala w późniejszym czasie poprzestaje na 11 Tysięcy Dziewic, imię św. Urszuli miało się nie zadomowić, być może w związku z późniejszym przejęciem tej świątyni przez protestantów.

Z okresu pierwszych 130 lat istnienia kościoła,  a więc do czasu przejęcia go przez ewangelików, R. Spaeth, autor historii kościoła z 1900 roku, podaje na podstawie starych dokumentów kilka nazwisk proboszczów kościoła, są to:

1.     Gregor Frehmann 1413

2.     Franczke 1436

3.     Andreas Piscatoris 1496 – grudzień 1506

4.     Georg Belaw 15 stycznia 1507, zm. 1508

5.     Johannes Holoselder 10 października 1508, zm. 1515

6.     Andreas Francisci 23 lipca 1515[10].

Kościół pw. 11 Tysięcy Dziewic stojący  poza murami miasta, przy ówczesnej drodze do Trzebnicy (przy drodze do Polski – jak nazwana jest na planie miasta z 1562 roku), został wraz z całym opactwem ołbińskim zniszczony w październiku 1529 roku, na skutek domniemanej groźby najazdu tureckiego, gdy rada miejska nakazała  zburzyć wszystkie budowle poza murami miasta, które mogłyby dać schronienie i osłonę nieprzyjacielowi. Pozostał jedynie przytułek trędowatych kobiet, prawdopodobnie już wtedy pełniący rolę ośrodka pomocy dla wdów i niezamężnych starych panien, córek wrocławskich obywateli[11].

Nowy kościół w miejsce zburzonego powstaje w 1546 roku. Plan miasta z 1562 roku przekazuje jego kształt. Była to nieduża drewniana budowla wysadzana kamieniami, zbudowana na planie prostokąta ze szczytem zwieńczonym sygnaturką i od wschodu zamknięta niszą ołtarzową. W 1612 roku dokonano rozbudowy powiększającej świątynię, która osiągnęła długość 13,5 m i szerokość 9,6 m, kościół został wzniesiony przy zastosowaniu techniki szachulcowej, zwanej błędnie murem pruskim. Kościół ten przetrwał XVII wiek, aby na początki XVIII wieku ustąpić miejsca kolejnej budowli[12].


 

[1] Z. Antkowiak, Kościoły Wrocławia, Wrocław 1991 , s. 176

[2] wspomina o nim jeszcze jako o zwykłym miejscu pochówków H. Schepp w: Rede bei der feierlichen Legung des Grundsteins der neuen evangelischen Kirche zu Eilftausend Jungfrauen in der ubervorstadt zu Breslau, Breslau 1824, s. 6, później funkcję cmentarza parafialnego pełnił cmentarz na Polanowicach (Archiwum Państwowe Wrocław, Zarząd Kościoła Ewangelickiego, 49, s. 31)

[3]R. Spaeth, Die evangelische Pfarrkirche und das Hospital zu Elftausend Jungfrauen, Breslau 1900, s. 2

[4] Tamże

[5] Tamże, s. 5

[6] Tamże, s. 15

[7] B. Stein, Bartłomieja Steina renesansowe opisanie Wrocławia, Wrocław 1995, s. 40

[8] wg Z. Antkowiak, Kościoły ..., s. 177, R. Spaeth, Die avengelische ..., s. 3 podaje jako cel podróży powrót z pielgrzymki do Rzymu, a bezpośrednią przyczynę męczeństwa – wierność wierze i odrzucenie oświadczyn pogańskiego wodza Hunów.

[9] R. Spaeth, Die evangelische Pfarrkirche..., s. 3

[10] Tamże, s. 142

[11] Związek Badaczy Trądu w Műnster, adres internetowy http: //www/lepramuseum.de

[12] Z. Antkowiak, Kościoły..., s. 177–178