W czasie reformacji Marcina Lutra świątynia pw. Jedenastu Tysięcy Dziewic została zajęta przez protestantów. Ze względu na niekonfliktowy sposób rozprzestrzeniania się poglądów Lutra na terenie Śląska trudno jest mówić o jakimś punkcie zwrotnym i przejmowaniu kościołów przez protestantów. Zapewne tak było i w przypadku Kościoła pw. Jedenastu Tysięcy Dziewic. Zmiany w życiu kościelnym wprowadzano we Wrocławiu wyjątkowo powoli. Zabroniono wprawdzie np. odbywania cichych mszy, zniesiono czczenie obrazów, procesje z Najświętszym Sakramentem, modlitwy do świętych, święconą wodę i posty oraz celibat duchownych, jednakże przez wiele lat nabożeństwa odbywały się w katolickim rycie nieznacznie tylko zmienionym. Wiele zmian wprowadzano nie przez jednorazowe zarządzenia, ale drogą praktyki i w sposób bardzo dyskretny[1]. Dokonywanie zmian w życiu kościelnym we Wrocławiu odbywało się przy zachowaniu pozorów uznawania władzy biskupa, a często i faktycznie dobrych z nim stosunków. Pierwsi kaznodzieje protestanccy Johannes Hess w kościele Marii Magdaleny w 1523 r. i Ambrosius Moiban w 1525 w kościele św. Elżbiety uzyskali formalne zatwierdzenie na urzędzie proboszcza przez biskupa Jakuba von Salza. Tak było co najmniej do r. 1570, duchowni luterańscy byli ordynowani dalej przez biskupa i wprowadzani na urząd z jego formalnym pozwoleniem[2]. Szybkość rozprzestrzeniania się i stabilizacja ruchów protestanckich na Śląsku świadczyła o jego powszechnej akceptacji. Składały się na ten fakt dwa elementy: aktywność nowych prądów jak i zupełny niemal brak przeciwdziałania za strony Kościoła diecezjalnego. Według szacunków z ok. 1550 r. stosunek protestantów do katolików na Śląsku wynosił 1:1[3].

Kościół pw. Jedenastu Tysięcy Dziewic został zajęty przez protestantów w pierwszej połowie XVI wieku[4]. Dokładna data nie jest znana z dokumentów. J. Mandziuk pisze: „Za tymi pierwszymi parafiami poszły dalsze, jak 11 Tysięcy Dziewic, św. Barbary, św. Krzysztofa”[5], pewnym jest, że była jedną z pierwszych. Richard Spaeth w swojej historii parafii podaje datę wprowadzenia na urząd ostatniego księdza katolickiego, którym był Andreas Francisci – 23 lipca 1515, nie określając końca jego urzędowania[6]. Najprawdopodobniej zburzenie świątyni w 1529 roku oznaczało schyłek kultu katolickiego. Pierwsi dwaj kaznodzieje ewangeliccy, których nazwiska podaje R. Spaeth – Balentin Geroldi (1525 – 1537) i Gregorius Gebhardt (1537 – 1542) być może jakiś czas współpracowali z księdzem katolickim na tym terenie. Faktem jest, że od r. 1529 do 1546, a więc przez 17 lat nie było żadnej świątyni, gdzie można by sprawować kult Boży. Doraźnie służyć mogły temu celowi sale szpitalne hospicjum[7]. Pierwszy kaznodzieja protestancki, Balentin Geroldi zapewne powoli i prowizorycznie dochodził do urzędu, w każdym razie „w roku 1537, 23 czerwca zwraca się do Rady Miejskiej z pokorną prośbą o nadanie urzędu pastora” i zarazem ustalenia zarobków w kwocie 16 marek, na co Rada wyraża zgodę[8]. To potwierdzenie Rady z 1537 roku stanowi pierwszy ślad istnienia ewangelickiego głoszenia w kościele 11 Tysięcy Dziewic. Kolejnym pastorem zostaje Gregor Gebhardt, były mnich augustyński od św. Doroty, a po jego śmierci (21.03.1542) – Simon Graff, który wznosi nowy budynek świątynny w 1546 roku. Dokładne opisy tej budowli nie istnieją, był on prawdopodobnie jednonawową budowlą drewnianą, wysadzaną kamieniami, dach świątyni wieńczyła mała wieżyczka. H. Schepp opisuje ją jako mały, nie masywny kościół, zrobiono też podwórko kościelne, budynek stanął w pewnym oddaleniu od dawnego miejsca[9]. R. Spaeth wspomina jednocześnie istnienie pomocniczego, drewnianego budynku, służącego potrzebom katolików, aż do roku 1597, gdy odbudowano kościół św. Michała, zwanego „wróblim kościółkiem”, ze względu na szczupłość pomieszczenia[10].

Kościół zbudowany w 1546 roku został powiększony 60 lat później, po rozbudowie osiągając 13,5 m długości i szerokość 9,6 m. Został wzniesiony przy zastosowaniu techniki szachulcowej, dawna część prezbiterium została podwyższona i wzbogacona transeptem[11]. Ta świątynia z roku 1612 przetrwała ponad 100 lat. Kolejna, na miejscu walącej się XVII–wiecznej budowli powstała na początku XVIII wieku wg projektu Christopha Hacknera[12]. Budowę rozpoczęto w 1725 roku, ale względu na utrudnienia ze strony Cesarskiego Urzędu Zwierzchniego ukończono dopiero w 1735. Była to trójnawowa bazylika o wymiarach 42 x 21 m i wysokości 24 m z 61,5 m wieżą. Kościół ten był największą świątynią o drewnianej konstrukcji we Wrocławiu. W 1747 roku świątynia otrzymała nowy dzwon, była wyposażona w zegar żelazny posiadający jedną lub dwie tarcze okrągłe, młoty mechanizmu bicia godzin i kwadransów uderzały w dzwony kościelne, w roku 1776 dokupiono dzwony zegarowe. Cały mechanizm w roku 1791, ze względu na konieczność rozebrania walącej się wieży, przeniesiono pod szczyt fasady[13]. Świątynia została uszkodzona przez powodzie w latach 1736 i 1751, a w 1757 w czasie oblężenia przez wojska pruskie została trafiona pociskami artyleryjskimi. W tym samym roku spłonął szpital. Świątynia przetrwała do roku 1806, kiedy podczas rozpoczynającego się oblężenia wojsk napoleońskich Prusacy spalili ją z obawy, by nie stała się oparciem dla nieprzyjaciela. Spalono wówczas również plebanię. Rok później na jej miejscu postawiono drewnianą szopę, w której gromadzono się na nabożeństwa.

Budowę nowej świątyni rozpoczęto w 1821 roku, kiedy to 17 czerwca położono kamień węgielny[14]. Świątynia ta przetrwała do dzisiaj. Projektantem jej był architekt królewski Karol Ferdynand Langhans. Nowa murowana świątynia została ukończona i poświęcona w 1823 roku 19 listopada. Wzniesienie tej monumentalnej na owe czasy, zbyt dużej w stosunku do potrzeb parafii, świątyni odczytywane może być jako manifestacja religijnych sympatii rządzących. Głoszona w oświeconym państwie pruskim zasada „wolności dążenia do nieba drogą, która każdemu odpowiada” pozostała deklaracją[15]. Kościół jest 12–kątną rotundą nakrytą namiotowym dachem, zwieńczonym rozległą latarnią. Jego kształt podporządkowany został potrzebom kościoła kaznodziejskiego, właściwego dla ewangelików, pozwalającego na zlokalizowanie ambony pośrodku wnętrza. Swym kształtem nawiązuje do Panteonu, jest wykonany w stylu neoklasycystycznym, przy pewnym udziale form wczesnoromańskich i gotyckich. Fronton ma kształt ogromnego portyku flankowanego przez wieże – dzwonnice. Na fasadzie nad trojgiem drzwi zainstalowano kamienne płaskorzeźby gotyckie, pochodzące z lat 1480–1490, z rozebranej w 1817 roku Bramy Mikołajskiej. Twórcą płaskorzeźb jest wybitny rzeźbiarz Briccius Gauszke. Przedstawiają krucyfiks, czeskiego lwa i orła – herb Śląska. W roku 1874 budynek został odnowiony z zewnątrz, a w 1895 wymieniono dachówkę, w 1906 oddzielono kruchtę od pomieszczenia głównego instalując drzwi oraz wybito otwory okienne w klatce schodowej i dokonano nowego wystroju malarskiego. W kościele znajdowały się obrazy przedstawiające Lutra i Melanchtona, usytuowane po prawej stronie ambony[16]. Kościół oświetlały 2 wysokie srebrne świeczniki stojące przy ławkach wraz z  krzyżem z wizerunkiem Chrystusa, pochodzące z 1749 roku[17]. Stojące naprzeciwko ołtarza dwie wieże główne  były ozdobione na biało i złoto, na nich  były namalowane pozłacane pawie i anioły. Przy organach znajdował się obraz św. Cecylii[18].

Rycina kościoła załączona do dziełka H. Scheppa z 1824 roku przekazuje zewnętrzny jego wygląd. Na wieży kościoła nie ma zegara. Najprawdopodobniej nie został on przy budowie w taki zegar wyposażony. Obecny zegar pochodzi z 1888 roku i wykonała go głogowska firma Carla Weissa. Jest to kwadratowy zegar z czarną tarczą i białymi rzymskimi cyframi, został ustawiony w szczycie prawej wieży, nosi numer wykonawcy 1351. Do dzisiaj wskazuje czas i wydzwania godziny i kwadranse[19].

Z lat 1880 – 1890 pochodzi ozdobna ambona z baldachimem ozdobionym wizerunkiem gołębicy, symbolem Ducha Świętego, wykonana z drewna z rzeźbami Chrystusa i czterech Ewangelistów[20]. Kościół ma 530 miejsc siedzących, 350 na dole i 180 na chórze, może jednocześnie pomieścić 2.000 słuchaczy[21].

Ta zbyt obszerna w stosunku do potrzeb, gdy ją zbudowano, świątynia do końca wieku XIX stała się za ciasna dla wzrastającej, z  6.000 do 55.000, liczby ludności przedmieścia. Wtedy  to dokonano umownego podziału parafii na wschodnią i zachodnią i rozpoczęto starania o budowę nowego kościoła – córki, jako najlepszego daru dziękczynienia Bogu za 500 lat  istnienia kościoła 11 Tysięcy Dziewic. Powstał on na dzisiejszym pl. Staszica i otrzymał wezwanie  Odkupiciela (dziś już nie istniejący, zniszczony w czasie wojny, został rozebrany)[22]. W latach 30–tych XX wieku oddzieliła się też część parafii na Karłowicach. Znajdował się tam niewielki drewniany kościółek filialny wzniesiony po 1928 roku pw. Miłości Bożej, został on w 1938 roku rozebrany i podjęto pracę nad budową kościoła murowanego oraz utworzono odrębną parafię (również ten kościół został zniszczony w czasie wojny, po wojnie został częściowo rozebrany, a część została zaadaptowana na cele mieszkalne)[23].

Działalność parafii ewangelickiej pw. 11 Tysięcy Dziewic obejmuje 400 lat, 1546 – 1945. Na podstawie składu narodowościowego ludności tu mieszkającej, gdzie przeważali Polacy, można wyciągnąć wniosek, że i do tej grupy skierowane było przesłanie kaznodziejów. Zapewne dość długo były tu sprawowane niektóre posługi sakramentalne w języku polskim, zapowiedzi, chrzty, śluby, pogrzeby, a być może i głoszono po polsku kazania. Dekret Rady Miejskiej z 1759 roku, a więc po zajęciu Śląska przez Prusy, regulujący sprawy obrzędowe dotyczące ludności ewangelickiej mówiącej po polsku, podpisany przez burmistrza Wrocławia Hansa Karola Folgersberga (potomka kaznodziei polskiego we Wrocławiu Jana Akoluta), rajców miasta i inspektora kościoła i szkół ewangelickich Jana Fryderyka Burga dotyczący ewangelików mieszkających na terenie katolickich parafii stanowił, że należy Polakom udzielać chrztów w kościołach, gdzie są kazania w języku polskim[24].

Wśród mówców popołudniowych występujących w kościele pw. 11 Tysięcy Dziewic, spis pastora Spaetha wymienia m. in. Georga Ernestusa, polskiego kierownika szkoły. Głosił on kazania w tym kościele w latach 1680 – 1683[25]. Jego polskie pochodzenie, podkreślone przez autora,  niewątpliwie miało wpływ zarówno na jego obowiązki zawodowe jak i jego kaznodziejstwo.

Kościół 11 Tysięcy Dziewic, będący początkowo kaplicą przyszpitalną z biegiem czasu przekształcił się w kościół parafialny, w którym były spełniane wszystkie czynności parafialne. Służył on mieszkańcom Ołbina, jak również sąsiednich osad: Kleczkowa, Różanki, Osobowic, Karłowic, a nawet Psiego Pola, Kowal i Swojca. Wśród pracowników parafii byli pisarze, nauczyciele (a więc przy parafii była szkoła), chłopiec do dzwonienia i śpiewu, organiści. W związku z powiększaniem się parafii ewangelickiej służbę kaznodziejską pełnili w niej oprócz pierwszego pastora również: drugi pastor i tzw. mówcy popołudniowi[26]. W parafii znajdowały się księgi chrztów (najstarsze zachowane w czasie, gdy pastor Spaeth pisał swoją historię – od 1588 r.),  księgi małżeństw (od 1619 r.), księgi pochówków (od 1609 r.)[27]. Przez cały czas ważnym zadaniem parafii pozostawała opieka i posługa duchowa w szpitalu – domu opieki[28]. Kościół 11 Tysięcy Dziewic służył do roku 1945 duszpasterstwu  ewangelickiemu. Po wojnie ewangelicy zrzekli się zarówno kościoła jak i położonego obok domu, zajmowanego  przez pastora. Oba obiekty objęli wówczas przybyli do Wrocławia OO. Karmelici Bosi.


 

   [1] J. Mandziuk, Historia Kościoła Katolickiego na Śląsku, Warszawa 1995, t. II, s. 22–23, także: G. Wąs, Kościół wrocławski w okresie reformacji, w: Miejsce i rola kościoła wrocławskiego w dziejach Śląska, Wrocław 2001, s. 63

[2] G. Wąs, Kościół wrocławski..., s. 63

[3] Tamże, s. 69

[4] Kronika Parafialna podaje na s. 54 datę 1525, Encyklopedia Wrocławia – 1546, R. Spaeth – 1525 jako datę niepewną (s. 142), H. Schepp – 1527 (s. 3)

[5] J. Mandziuk, Historia..., s. 23

[6] R. Spaeth, dz. cyt. s. 16

[7] Tamże, s. 22

[8] Tamże, s. 20

[9] H. Schepp, dz. cyt., s. 4

      [10] R. Spaeth, Die evangelische..., s. 23

      [11] H. Górska, Wrocławskie kościoły o drewnianej konstrukcji szkieletowej, w: Architektura Wrocławia, t. 3: Świątynie, Wrocław 1997, s. 148

 [12] Tamże, s. 152

[13] M. Batycki, Rainer Sachs, Zegary wrocławskich kościołów, w: Kalendarz Wrocławski 1998, s. 372–373

[14] H. Schepp, dz. cyt., s. 6–14

[15] B. Czechowicz, Świątynie Wrocławia w rysunku i grafice XIX i pocz. XX wieku, Wrocław 1997, s. 10, 14

[16] Z. Antkowiak, Świątynie..., s. 179 – posągi, G. Hultsch, Schlesische Dorf und Stadtkirchen, Lűbeck 1977, s. 37, 447

[17] G. Hultsch, dz. cyt., s. 37, 447

[18] H. Schepp, dz. cyt., s. 44

[19] M. Batycki, Zegary..., s. 373

[20] J. Mandziuk, Katalog ruchomych zabytków sztuki sakralnej w archidiecezji wrocławskiej, Wrocław 1982, t. I, s. 148. Po ostatnim remoncie w roku 2000 ambona, uszkodzona w czasie powodzi, została przekazana do konserwacji.

[21] H. Schepp, dz. cyt., s. 44

[22] R. Spaeth, Die Erloeserkirche, Breslau 1906, s. 7–11

[23] J. Gromadzka, E. Szewczyk, Kościół ewangelicki pw. Miłości Bożej w: Świątynie Wrocławia, Wrocław  1997, s. 64–65

[24] A. Rombowski, Polacy – ewangelicy we Wrocławiu i okolicy, Przegląd Zachodni, t. 1 (1953), s. 35–37

[25] R. Spaeth, Die evagelische Pfarrkirche..., s. 143

[26] Tamże, s. 24–27 i 142–144

[27] R. Spaeth, Die evangelische Pfarrkirche..., s. 24, wspomina też o nich dokument z 29.X.1946 Parafii Ewangelickiej (Archiwum Państwowe Wrocław, Zarząd Kościoła Ewangelickiego, 49, s. 28)

[28] Od 1837 roku oddzielony, w związku z reformą administracji miejskiej, od kościoła