Zakończenie II wojny światowej oznaczało dla Polski ogromne zmiany terytorialne. W jej granicach znalazły się dawne obszary niemieckie, a w rzeczywistości prastare ziemie polskie przez długie wieki będące pod administracją niemiecką. Mocarstwa sprzymierzone, na mocy porozumień jałtańskich i późniejszych układów pokojowych w Poczdamie, oddając Polsce Ziemie Zachodnie i Północne i współdziałając w całkowitym ich opróżnieniu z ludności niemieckiej, której miejsce miała zająć ludność polska, stworzyły fakty nieodwracalne. Na Ziemie Zachodnie zaczęła napływać ludność z dawnych kresów wschodnich, z przeludnionej Polski centralnej, a także reemigranci z Zachodu. Zniszczenia Ziem Zachodnich były ogromne. Przed Polską stanęło trudne zadanie odbudowania ze  zniszczeń wojennych i zagospodarowania tych ziem. Wrocław był jednym z miast, które najbardziej ucierpiały w czasie działań wojennych. Ogłoszony w ostatnim okresie wojny twierdzą, był miejscem gdzie do końca wojny broniły się wojska niemieckie. Został zniszczony w 70%, faktycznie był jednym morzem gruzów. Zabudowa centralnych dzielnic była jedynie z nielicznymi wyjątkami zrujnowana, miasto było zaminowane, ulice pełne lejów po bombach i pociskach artyleryjskich pokrywało ok. 8 mln m³ gruzów, zniszczeniu uległo ponad 60 tys. m² bruku, 27 mostów, 47 świątyń, nieczynne były wszystkie instalacje miejskie: gaz, woda, elektryczność, ucierpiały obwałowania Odry chroniące miasto przed powodzią[1]. Do odbudowy zniszczonego Wrocławia i tworzenia na nowo życia włączył się również Kościół Katolicki. Ludność zasiedlająca Wrocław, jak i całe Ziemie Zachodnie, to najczęściej katolicy, natomiast dawni mieszkańcy tych ziem byli w większości ewangelikami. Powstała konieczność przystosowania istniejących kościołów ewangelickich dla potrzeb kultu katolickiego. Wykorzystywano do tego przywożone z dawnych rodzinnych parafii obrazy i figury świętych, Matki Bożej, Chrystusa oraz szaty i naczynia liturgiczne. Ludność z dawnych ziem wschodnich przybywała częstokroć wspólnie z własnym duszpasterzem[2]. Zadanie organizowania polskiego życia religijnego dla przybywających osadników stanęło przed kościołem jeszcze przed wprowadzeniem jednolitej organizacji kościelnej. W trosce o duchowe dobro wiernych niektórzy kapłani podejmowali trud organizowania polskich jednostek kościelnych od zaraz bez oczekiwania na oficjalne unormowania[3].

Działania Kościoła znajdowały w tym początkowym okresie wsparcie i zachętę ze strony władz państwowych. Kościół przyczyniał się do stabilizowania osadnictwa i powstawania nowych więzi pomiędzy przybyszami z różnych stron. Nie bez znaczenia był fakt, że wojenne doświadczenia i powojenny rozgardiasz prowadziły do relatywizacji postaw i norm moralnych, a to z kolei domagało się pracy w sferze duchowej życia człowieka. Kościół był w tym najlepszym sprzymierzeńcem dla władzy państwowej. Dla przybywających z rodzinnych stron, wyrwanych ze swoich środowisk osadników Kościół był ostoją pomagającą im odnaleźć się w nowym otoczeniu. Ogromne znaczenie dla sytuacji Kościoła miała zgoda papieża, uzyskana przez kardynała Hlonda na mianowanie polskich administratorów apostolskich na terenach ziem odzyskanych.

Wśród pierwszych osadników we Wrocławiu znaleźli się O.O. Karmelici Bosi. Na miejsce swojego pobytu wybrali ewangelicki do 1945 roku kościół pod wezwaniem 11 Tysięcy Dziewic. „Odbudowa kościoła i zorganizowanie przy nim klasztoru O.O. Karmelitów Bosych są związane z osobą o. Kolumbana (Józefa) Węgrzyna, karmelity, ówczesnego kapelana Wojska Polskiego we Wrocławiu. Kapłan ten uzyskał od ewangelików akt zrzeczenia się własności kościoła p.w. Jedenastu Tysięcy Dziewic i położonego obok domu”[4]. Aktu przekazania świątyni i domu parafialnego dokonano w dniu 23.IV.1946 roku o godz. 18,00 na wcześniejsze wezwanie Dowództwa Wojsk Wewnętrznych z 19.IV.46, po otrzymaniu zgody Pełnomocnika Konsystorza Polskiego Kościoła Ewangelickiego na oddanie obiektów na cele katolickiego duszpasterstwa wojskowego[5]. Przekazane obiekty przyjął kapelan wojskowy w obecności wojska, w szczególności świątynię, klucze, dokumenty w postaci ksiąg katastralnych, stwierdzających własność domu i świątyni wraz z wyposażeniem, a także należących do parafii innych budynków[6]. Mimo przekazania świątyni i domu parafialnego w jego części w dalszym ciągu zamieszkiwali, aż do wyjazdu do Niemiec jesienią 1947 roku, pracownicy parafii ewangelickiej, urządzając na parterze budynku tymczasową kaplicę i prowadząc jeszcze działalność parafialną[7]. Ewangelicy odprawiali nabożeństwa w kaplicy, prowadzili przedszkole dla dzieci niemieckich[8], organizowali koncerty muzyczne[9], zatrudniali kilkunastu pracowników.

Ludność niemiecka opuszczała stopniowo Wrocław, zmniejszała się jej liczba, do końca 1945 roku opuściło Wrocław 30 tys. Niemców, w 1946 – 140 tysięcy, w 1947– 60 tysięcy. Biorąc pod uwagę liczbę ludności w ostatnich dniach wojny, podaną przez autora „Kroniki dni oblężenia” ks. Peikerta – 200.000[10] i uwzględniając osoby, które wróciły do swoich miejsc zamieszkania po zakończeniu działań wojennych można przyjąć, że do końca 1947 prawie wszyscy Niemcy opuścili Wrocław.

Wyjazd Niemców i przybywanie ludności polskiej sprawiły,  że Wrocław stawał się miastem polskim. Największa fala osadników przybyła w 1946 roku – 185 tysięcy[11]. W mało zniszczonej dzielnicy Przedmieścia Odrzańskiego wielu z nich znalazło miejsce zamieszkania.

Kościół p.w. Jedenastu Tysięcy Dziewic był drugim, po kościele św. Elżbiety, przekazanym na cele duszpasterstwa wojskowego. Kapelan wojskowy o. Józef Węgrzyn, członek zakonu O.O. Karmelitów Bosych, do pomocy w przystosowaniu świątyni do kultu katolickiego i usunięciu zniszczeń oraz w duszpasterstwie sprowadził do Wrocławia swoich braci zakonnych. O.O. Karmelici Bosi pozostawili na dawnych ziemiach polskich na wschodzie 4 klasztory: we Lwowie, Madziole, Wilnie i Wiśniowcu[12], Wrocław stał się jednym z nowych miejsc ich pobytu[13]. W maju 1946 roku o. Józef Prus, prowincjał Zakonu Karmelitów Bosych w Polsce zwrócił się do Administratora Apostolskiego we Wrocławiu, ks. Karola Milika z prośbą o „zezwolenie na osiedlenie się we Wrocławiu kilku kapłanów  Zakonu Karmelitów, celem niesienia pomocy w duszpasterstwie o. Kolumbanowi, kapelanowi wojskowemu, w kościele garnizonowym św. Józefa”[14]. Propozycja ta została przyjęta z entuzjazmem, w piśmie datowanym 16.V.1946 znajduje się następująca zgoda ks. Milika: „Chętnie wyrażam zgodę na osiedlenie się Zakonu O.O. Karmelitów Bosych we Wrocławiu i z radością przywitam przybycie większej grupy kapłanów, gotowych do pracy pionierskiej na niwie kościelnej”[15].


 

[1] Wł. Suleja, Czas powrotu (1945-1948), w: Historia Wrocławia, t. III, Wrocław 2001, s. 10

[2] M. Rostworowska, Nowi osadnicy, w: Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska, Wrocław 1996, s. 265

[3] E. Kaszuba, Odbudowa i utrwalanie władzy 1945 – 1948, w: Historia Śląska, Wrocław 2002, s. 441

[4] W. Szetelnicki, Odbudowa kościołów w archidiecezji wrocławskiej w latach 1945 – 1972, Roma 1975, s. 396 – 397

[5] Archiwum Państwowe Wrocław, Zarząd Kościoła Ewangelickiego, 49, s. 410, 411, również AP Wrocław, Urząd Województwa Wrocławskiego, VI/682, s. 38, 124

[6] AP Wrocław, Zarząd Kościoła Ewangelickiego,  49, s. 417 wymienia: 2 dzwony świątynne, cmentarz przykościelny, dom parafialny z 2 wejściami, podwórkiem i ogrodem przydomowym oraz dom jednorodzinny przy ul. Trzebnickiej 56 z ogrodem i garażem

[7] W. Szetelnicki, Odbudowa..., s. 398

[8] z pewnością do 27.IV.47 – zaświadczenie o pracy dla pracownicy przedszkola, wcześniej przy podobnym zaświadczeniu z 22.VI.46 określona liczba dzieci 45 – 85, w: Archiwum Państwowe Wrocław, Zarząd Kościoła Ewangelickiego, 49, s. 138, 184

[9] Tamże, s. 250 – 259  –   ostatni 29.VI.47

[10] P. Peikert, Kronika dni oblężenia, Wrocław 1984, s. 237

[11] Wł. Suleja, dz.cyt., s. 14

[12] Cz. Gil, Karmelici Bosi, w: Encyklopedia Katolicka, t. VIII, Lublin 2000, s. 819

[13] nowe fundacje też w Łodzi (1945), Przemyślu (1946) i Zawoi (1949), por. B. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych w Polsce, Kraków 1979, s. 77

[14] W. Szetelnicki, Parafia św. Bonifacego we Wrocławiu w latach 1945 – 1970, Roma 1970, s. 15

[15] Tamże